Zmarła kobieta, która zainspirowała najlepsze dzieła
autora piosenek i poety Leonarda Cohena.
WIADOMOŚCI BBC 28 LIPCA 2016 R.
„So Long, Marianne” i „Bird on a Wire” powstały lata temu
dla muzy i kochanki Cohena Marianne Ihlen.
Związek nie przetrwał, jednak gdy wiele lat później
kobieta zachorowała na białaczkę,
jej przyjaciel Jan Christian Mollestad skontaktował się z poetą.
Cohen odpowiedział po zaledwie dwóch godzinach.
Jan odczytał jej wiadomość:
„Najdroższa Marianne,
jestem tuż za tobą.
Tak blisko, że mógłbym dotknąć twojej dłoni.
Wciąż pamiętam twoją miłość i piękno.
Ale sama dobrze o tym wiesz.
Szerokiej drogi, przyjaciółko.
Do zobaczenia wkrótce.
Z miłością i wdzięcznością, twój Leonard”.
ROK 1970 WYSPA WIGHT
Napisałem to dla Marianne.
Mam nadzieję, że tu jest. Może jest.
Mam nadzieję, że tak. Marianne...
Tytuł piosenki to „So Long Marianne”.
Moja dobra przyjaciółka o tym imieniu
podeszła do mnie po tym, jak po raz pierwszy to zaśpiewałem.
Jest Norweżką.
Powiedziała: „Cieszę się, że to nie jest piosenka dla mnie”.
Odpowiedziałem: „Czyżby?”.
„Tak, bo ja mam na imię Mari-janne”.
To Marianne na wyspie Hydrze na początku lat 60.
GŁOS NICKA BROOMFIELDA
Według niej piosenka „So Long Marianne”
pierwotnie nosiła tytuł „Come on Marianne”
i raczej jej się nie podobała.
Początkowo nie miała być pożegnalnym utworem,
jednak wkrótce okazało się, że przepowiedziała
koniec romantycznego związku z Leonardem.
To mały Axel, siedmioletni syn Marianne.
Wygląda jak homar.
Ma przeróżne otwieracze.
To były lata 60. – czasy wolnej miłości i otwartych małżeństw.
Taki właśnie był ich związek.
Na Hydrze wylądowałem jako zagubiony dwudziestolatek.
Zaprzyjaźniłem się z Marianne,
wkrótce zostałem jednym z jej kochanków.
Zachęcała mnie do spełniania marzeń
i puszczała mi piosenki Leonarda pod greckim niebem pełnym gwiazd.
Miała przepiękny uśmiech, tryskała entuzjazmem.
Piękno ich relacji kompletnie mnie oczarowało.
Pewnego dnia wyjechałem. Dostałem nagrodę
za książkę, którą napisałem.
GŁOS LEONARDA COHENA
Dali mi za nią pieniądze. Wsiadłem do samolotu
i w końcu znalazłem się w Grecji.
Płynąłem łodzią i nagle zobaczyłem wyspę.
Była taka piękna.
Urodziłem się w kraju, który połowę roku przykryty jest śniegiem.
Gdy ujrzałem tę wyspę, olśniła mnie.
Dopłynąłem do niej. Poznałem tam dziewczynę i już zostałem.
Wyspy nie odwiedzało wtedy wielu obcokrajowców.
Wśród tych nielicznych byli Johnstonowie.
RODZINA JOHNSTONÓW
Byli od nas starsi i robili to, o czym my marzyliśmy,
czyli utrzymywali się z pisania.
JOHNSTONOWIE POMAGALI LEONARDOWI
NA POCZĄTKU KARIERY ARTYSTYCZNEJ
Mieszkali na Hydrze. To byli wspaniali, gościnni i fascynujący ludzie.
Bardzo mi pomogli zadomowić się na wyspie.
Właśnie dlatego nie pasował w Montrealu.
LEONARD URODZIŁ SIĘ W WESTMOUNT W MONTREALU W 1934 ROKU
Ciągnęła go ciemność i nikt nie chciał towarzyszyć mu w mrocznej podróży.
GŁOS NANCY BACAL, PRZYJACIÓŁKI Z DZIECIŃSTWA
Pamiętam, że mama pisała mi okropieństwa na jego temat.
A on poznał mrok. To była jego osobista walka.
Wszyscy nasi rówieśnicy ustatkowali się...
NANCY I LEONARD NA HYDRZE W 1960 ROKU
...pożenili i na zawsze zostali w Westmount.
Wszyscy tam zostali.
My wyjechaliśmy.
Chcieliśmy żyć po swojemu.
Okazało się,
że nasze oczekiwania wobec życia były podobne.
Pierwszy raz znalazłam się na Hydrze...
GŁOS MARIANNE IHLEN
...bo uciekałam przed dotychczasowym życiem. Nie radziłam sobie.
Leonard również szukał odmiany na tej wyspie.
Byliśmy parą uciekinierów.
Odnalazłam spokój, choć wiedziałam,
że w końcu będę musiała stawić czoła przeszłości.
Mogę łyka?
Musi być wszystkiego po równo.
Pierwszy raz zobaczyłam Leonarda w sklepie.
Stałam sobie z koszykiem zakupów.
On był w drzwiach. Słońce oświetlało go od tyłu
i widziałam tylko zarys sylwetki.
Nagle powiedział:
„Dołączysz do nas? Siedzimy na zewnątrz”.
Gdy nasze spojrzenia się spotkały,
dreszcz przeszedł po całym moim ciele.
Niesamowite uczucie.
Przeżyliśmy wspaniały pierwszy rok. Leonard nieustannie pisał.
Ja dużo biegałam i robiłam zakupy.
Byłam grecką muzą siedzącą u jego stóp.
To on był tym kreatywnym.
Dni upływały w ścisłym porządku.
Wcześnie wstawaliśmy, jedliśmy śniadanie i zaczynałem pracować.
Po jakimś czasie przynosiła mi kanapkę.
Ciągle byłem na haju, więc niewiele jadłem.
I właśnie tak mijały nam dni.
Dziennie pisałem po trzy strony.
To były piękne dni.
Wszystko robiliśmy na słońcu – leżeliśmy, spacerowaliśmy.
Słuchaliśmy muzyki, kąpaliśmy się.
Dobrze się bawiliśmy – piliśmy i dyskutowaliśmy.
Było dużo pisania i kochania się.
Było fantastycznie.
Nigdy nie uważałam się za ładną.
Nie wierzyłam, gdy Leonard mówił,
że jestem najpiękniejszą kobietą na świecie.
Miałam zbyt okrągłą twarz,
dlatego rzadko podnosiłam głowę.
Słońce rozjaśniło mi włosy,
więc byłam bardzo jasną blondynką.
Strasznie chudą, praktycznie płaską,
co oczywiście mnie smuciło.
Za to Leonard był piękny,
chociaż sam tak nie uważał.
To był nasz wspólny problem.
Przed wyjściem często przeglądaliśmy się w lustrze
i myśleliśmy, do kogo jesteśmy dziś podobni,
jak dziwacznie wyglądamy.
Była piękna,
ale nie sprawiało jej to przyjemności...
GŁOS JANA CHRISTIANA MOLLESTADA, PRZYJACIELA MARIANNE
...dopóki nie poznała Leonarda.
Leonard dostrzegał, jaka była naprawdę,
i za to ją kochał.
Przy nim czuła się piękna.
PIERWSZY MĄŻ MARIANNE
By prawdziwie zrozumieć Marianne,
trzeba poznać jej pierwszego męża, Axela.
Axel często wpadał w gniew
do tego stopnia, że wyrzucał meble przez okno.
Chyba nigdy jej nie uderzył,
ale był gwałtowny.
Gdy Leonard pojawił się w życiu Marianne,
jej związek się rozpadał.
On to widział i uratował ją.
Bardzo jej wtedy pomagał.
Opiekował się jej synkiem,
ułatwiał jej codzienne obowiązki, praktyczne rzeczy.
Prawdę mówiąc, stał się ojcem.
Syn Marianne do dziś czule go wspomina.
Axel był bystrym dzieciakiem.
GŁOS JEFFREYA BROWNA, PRZYJACIELA AXELA Z DZIECIŃSTWA
Cichym, można powiedzieć, że nieśmiałym.
Razem wspinaliśmy się po wzgórzach
i szukaliśmy skamielin.
Przeprowadziliśmy się na Hydrę, gdy miałam trzy miesiące.
Wszędzie biegaliśmy na bosaka.
Pamiętam dotyk wilgotnych kamieni pod stopami.
Niezależnie od pory roku tam wszędzie było pięknie.
Nocą i za dnia.
Ten świeżo upieczony chleb...
PRZYJACIÓŁKA I BIOGRAFKA MARIANNE
To jedyne takie miejsce na Ziemi.
Powietrze czuło się na skórze, szczególnie wieczorem.
Jakby otulał nas delikatny jedwab.
Tam ludzie upajali się wolnością i zatracali się w niej.
Dlatego wisiało nad nimi niebezpieczeństwo.
Piękno wyspy oczarowało mnie.
Nigdy wcześniej nie widziałem tylu opalonych ludzi obu płci
tak wspaniale bawiących się ze sobą.
Miałem wrażenie, że nic nie jest niemożliwe.
Dzięki Marianne po raz pierwszy spróbowałem LSD.
Dostała go od Malcolma, przyjaciela Leonarda z Londynu.
Następnego ranka robiła mi zdjęcia.
Nie miałem zamiaru wyjeżdżać,
ale niespodziewanie pojawił się jeden z kochanków Marianne.
Wsiadłem na pierwszy statek do Aten i opuściłem wyspę.
Nie ostudziło to jednak mojego entuzjazmu.
Zaproponowałem Rickowi, przyjacielowi ze szkoły,
żeby odpoczął na Hydrze od swojej wariackiej pracy dziennikarza.
Miał zrobić sobie dwutygodniowe wakacje, a został na wyspie 14 lat.
Gdy przybyłem na Hydrę...
PISARZ I POETA
...od razu poczułem ogromną ulgę.
To dzięki połączeniu absolutnego piękna tego miejsca,
jego prostoty
i szczerości mieszkających tam ludzi.
Mieszkała tam grupka artystów.
Wszyscy byli w pewnym sensie uciekinierami.
Życie na wyspie było tanie.
Leonard nie miał wtedy pieniędzy.
Przestrzegało się niepisanej zasady,
przynajmniej za moich początków.
Jeśli ktoś, jak Leonard, siedział sam przy stoliku,
nie przysiadało się do niego.
Skoro siedział sam, to tak miało być,
to znaczy, że pisał.
Leonard chciał część roku spędzać w Montrealu,
by czerpać inspirację z prawdziwego życia.
Był kompletnie bezbronny w swojej kreatywności.
Przez większość życia przed czymś uciekałem.
Zawsze, nawet wtedy, gdy było dobrze,
i tak musiałem uciec, bo nie było dobrze dla mnie.
Wiodłem egoistyczne życie.
Wtedy tak tego nie widziałem,
był to dla mnie raczej sposób na przetrwanie.
Ale przez to cierpiał chłopiec.
Bliscy mi ludzie cierpieli, bo zawsze odchodziłem.
Próbowałem uciec.
LEONARD POMIESZKIWAŁ NA HYDRZE I W MONTREALU
Do działania zachęcał mnie przyjaciel, Irving Layton.
Chciałem go naśladować.
Mówiłem mu o swoich planach, a on pytał:
„Jesteś pewien, że robisz źle?”.
To do mnie najbardziej przemawiało.
Cohena martwi to, że wyrzekłem się Kanady.
ROK 1964, LEONARD PROMUJE FLOWERS FOR HITLER
To prawda? Ma pan jeszcze inne obawy?
Gdy codziennie się budzę...
ZANIM LEONARD ZOSTAŁ MUZYKIEM, ZAJMOWAŁ SIĘ PISANIEM
...głównie niepokoi mnie wątpliwość, czy jestem w stanie łaski.
Co Leonard najbardziej cenił w Irvingu?
Jego intelekt i wyobraźnię.
Uważał Irvinga za prawdziwie wybitnego poetę.
Gdy poznałam Leonarda,
Irving powiedział: „Zaproszę tu tego człowieka”. Tego chłopca.
ŻONA IRVINGA PRZEZ 20 LAT
Miał może z 19 lat. Zapytałam, kto to.
Odpowiedział: „To wybitny facet”.
Obaj mieli o sobie takie zdanie.
Łączyło ich też żydowskie pochodzenie.
Było to bardzo ważne dla nich obu.
Szczególnie dla Leonarda.
Wywodził się z żydowskiej arystokracji.
Pochodził z zamożnej rodziny
z silnymi kanadyjskimi korzeniami.
Wszyscy byli dobrze wykształceni.
Nie poznałam jego ojca.
Umarł, gdy Leonard był mały.
Jego matka Masha była absolutnie szalona.
Kompletnie.
Uwielbiała Irvinga.
Żartowaliśmy sobie z tego z Leonardem.
Nie zdziwiłabym się, gdyby przespała się z Irvingiem.
On chodził do łóżka ze wszystkimi,
więc dlaczego nie z matką Leonarda?
Irving bardzo jej się podobał.
Była niezwykle piękną kobietą.
Tylko że szaloną.
Wszyscy wielcy pisarze muszą mieć zwariowaną matkę. W edypowym stylu.
I to był właśnie taki przypadek.
MATKA LEONARDA
Miłość do muzyki to w ogromnej mierze zasługa mojej matki.
Miała piękny głos.
Była Rosjanką i często śpiewała piosenki w domu.
Tamte melodie są drogie mojemu sercu
i wpłynęły na moją twórczość.
Chodziła ze mną
na spotkania z przyjaciółmi. Brałem na nie gitarę
i wszyscy razem śpiewaliśmy, nawet całą noc.
Świetnie się bawimy!
Wygrywamy odwieczną wojnę!
Impreza ciągle trwa!
Impreza się nie kończy!
Bez wątpienia kochał kobiety.
Ale musiał być niezależnym człowiekiem.
Kochał kobiety z pewnej odległości.
Gdy je spotykał,
potrafił sprawić, że dobrze czuły się we własnym ciele.
Właśnie w ten sposób je kochał.
Tak je kochał.
Jednak nie mógł w pełni oddać się kobiecie,
bo nie mógł przestać być sobą.
Nie byłam zadowolona z życia. Nie wiedziałam, co ze sobą zrobić.
Tylko ja nic nie tworzyłam, nie malowałam, nie rzeźbiłam.
Wszyscy wkoło byli artystami.
Wiele osobistości zawitało na Hydrze.
Między innymi Jacqueline Kennedy
i księżniczka Małgorzata.
A co ja mogłam powiedzieć?
W końcu mówiłam:
„Jestem artystką. Życie to sztuka, a ja przecież żyję”.
Niezbyt oryginalne.
Miałam problem, nic mi we mnie nie odpowiadało.
Niestety.
To Marianne wspierała finansowo Leonarda,
gdy w wielkich trudach kończył powieść
Beautiful Losers na Hydrze.
1966 TO ROK WYDANIA BEAUTIFUL LOSERS
Napisałem tam wiele książek i piosenek.
Opublikowałem powieść Beautiful Losers,
a nie było mnie stać na czynsz.
Tak, trochę oszalał.
Trzeba oszaleć, żeby napisać taką powieść.
GŁOS AVIVY LAYTON
To zapis halucynacji, obłędu.
Siedział całymi dniami w ostrym greckim słońcu,
a Marianne przygotowywała koszyczki z jedzeniem i wodą
i zanosiła mu je.
Tę książkę napisał, gorączkując.
Coś takiego mogło się udać
tylko na tej wyspie.
Leonard często brał LSD.
GŁOS RICHARDA VICKA
To daje kreatywnego kopa.
Nie brał tego dla czystej przyjemności,
tylko żeby pomóc sobie w zrozumieniu duchowych doświadczeń.
Przez narkotyki pogrążał się w szaleństwie,
a otoczenie tylko je pogłębiało.
Siedział w pełnym słońcu i zażywał kwas i amfę.
Za to Marianne...
Nie była tam, żeby zebrać go do kupy,
ale by wspierać człowieka, którym się stał,
pisząc Beautiful Losers.
Tego skończonego szaleńca, codziennie spisującego
kolejne strony powieści.
Żeby znaleźć słowa, które oddadzą to, co chcę przekazać,
spisuję nieskończenie wiele wersji.
Łapię się wszystkiego, co mogę.
Próbuję ignorować uczucia, odnosić się do nich,
biorę narkotyki,
piję i trzeźwieję.
Wzywam różne postacie ze wszystkich zakamarków mojej duszy,
by stały się częścią tego procesu.
PO NAPISANIU POWIEŚCI LEONARD MIAŁ ZAŁAMANIE NERWOWE
Próbuję absolutnie wszystkiego.
Okazało się, że książka jest niezrozumiała.
Ja nic z niej nie zrozumiałam.
Wielu intelektualistów wczytywało się w nią,
ale nawet oni nie wiedzieli, o co w niej chodzi.
Posłuchajmy, co o najnowszej książce mówią krytycy.
„Po przeczytaniu Beautiful Losers Leonarda Cohena
musiałem umyć sobie mózg”.
„To jedna z najobrzydliwszych książek, jakie powstały w Kanadzie”.
„Werbalna masturbacja”.
Po skończeniu Beautiful Losers zdecydowałem, że zajmę się muzyką.
Nie utrzymałbym się z pisania książek.
Nie potrafiłbym wykarmić głodnych brzuchów,
które tego się ode mnie domagały.
Wróciłem do Ameryki.
Kompletnie nie orientowałem się w nowojorskim muzycznym świecie.
Nie znałem Phila Ochsa, Dylana ani Joan Baez.
Leonard odwiedził mnie w moim mieszkaniu.
Wypiliśmy razem kawę.
Zapytałam, o co chodzi, a on na to, że nie umie śpiewać
ani grać na gitarze i nie wie, czy to w ogóle jest piosenka.
I zagrał mi...
Powiedziałam: „Leonard, to jest piosenka
i musimy natychmiast ją nagrać!”.
Więc...
oczywiście szybko ją nagraliśmy.
Zaprzyjaźniliśmy się.
Jasno postawił sprawę, że nie chce występować publicznie.
Już po roku „Suzanne” stała się wielkim hitem.
Organizowałam przyjęcie charytatywne w Nowym Jorku
i powiedziałam Leonardowi, że musi wziąć w nim udział,
ma zaśpiewać „Suzanne” na scenie.
Cały świat na to czeka.
Odpowiedział, że nie może zaśpiewać, bo ma okropny głos.
Powiedziałam mu, że to bzdura.
Wreszcie zgodził się i wszedł na scenę.
PIERWSZY WYSTĘP PUBLICZNY LEONARDA W 1967 ROKU
Zaczął śpiewać i widziałam, że trzęsie się z nerwów.
Widziałam, jak drżą mu ręce na gitarze.
W połowie piosenki rozpłakał się
i szybko uciekł ze sceny.
Umierał ze strachu.
Po prostu zjadła go okropna trema.
Gdy zszedł ze sceny, podeszłam do niego i powiedziałam: „Tak nie może być.
Musisz dokończyć piosenkę. Wejdę tam z tobą,
zaśpiewamy razem”. I tak się stało, zgodził się.
Przez cały ten czas widownia klaskała i wiwatowała.
Wystarczyło, że posłuchali go przez chwilę
i od razu pokochali.
Razem dokończyliśmy piosenkę,
a gdy schodził ze sceny, był już innym człowiekiem.
Odmieniła go jego własna magia.
Przedstawiam państwu Leonarda Cohena.
To była jedna z najważniejszych chwil naszego życia.
I szybko się zaczęło.
Podpisał kontrakt z Columbią i to już do końca była jego wytwórnia.
Często musiał wracać za ocean.
Udawał się tam, by szukać inspiracji i...
stać się trochę nieszczęśliwym.
Nie stać nas było na podróże we trójkę,
więc zostawałam sama na Hydrze.
W końcu zdecydowałam, że nie chcę już być sama.
Byłam zdołowana.
Niedługo później dostałam telegram:
„Mam już dom.
Teraz potrzebuję mojej kobiety i jej syna.
Kocham, Leonard”.
To mi wystarczyło.
Poleciałam do niego.
Pamiętam, jak wylądowała.
Dźwigała dwie ciężkie walizki.
Nie pomachała do mnie, bo nie mogła podnieść rąk,
nie chciała upuścić toreb.
Więc pomachała mi stopą.
Doskonale to pamiętam.
To był wielki błąd.
Tak to już jest, słynny okrzyk:
„Potrzebuję mojej kobiety!”.
Cały Leonard.
„Chcę, by moja kobieta i mój syn byli ze mną w Montrealu!”
Piękne słowa.
Tyle że jak tylko je wypowiedział, od razu przestał tego potrzebować.
On jedynie potrzebował tych słów.
Marianne, bez pamięci w nim zakochana,
przyleciała do niego razem z małym Axelem.
Zawsze mówiliśmy na niego „mały Axel”.
Niestety źle to się skończyło.
Wszyscy byli bardzo nieszczęśliwi.
Axel często zostawał u nas w domu.
Łapał za ołówek
i wypisywał swoje imię na ścianach naszego mieszkania.
Pisał: „Axel, Axel, Axel”.
To był nieszczęśliwy okres.
Poeci nigdy nie są dobrymi mężami.
Znacie jakiegoś poetę, który byłby przykładnym mężem?
To samo jest z filmowcami,
w ogóle artystami.
Ich nie da się sobie przywłaszczyć.
Nawet jakiegoś ich kawałka.
To nieuchwytne istoty,
poślubione wyłącznie swoim... muzom.
Zabrzmiało strasznie pretensjonalnie, ale taka jest prawda.
Cała ironia polega na tym, że właśnie takiego mężczyzny
pragnie każda kobieta.
A nie może go mieć.
Marianne powiedziała mi kiedyś:
GŁOS JUDY COLLINS
„Byliśmy tacy szczęśliwi na Hydrze.
Spacerowaliśmy po plaży, kąpaliśmy się nago,
piliśmy retsinę. To było prawdziwe szczęście.
Pewnego dnia Leonard oświadczył,
że leci do Nowego Jorku zagrać Judy Collins swoje piosenki.
A ty je wszystkie nagrałaś.
Chcę, żebyś wiedziała, że tym zrujnowałaś mi życie”.
Prawda jest taka, że ich idealne życie na Hydrze skończyło się,
gdy Leonard odkrył w sobie talent muzyczny.
Zrobiłem to zdjęcie Marianne jesienią 1968 roku.
Skontaktowała się ze mną po przyjeździe do Wielkiej Brytanii.
Prosiła o pomoc w podwiezieniu Axela do szkoły z internatem.
SZKOŁA SUMMERHILL
Pojechaliśmy do Suffolk, do Summerhill.
To była szkoła Alexandra Neila, w której nie zmuszano dzieci
do chodzenia na zajęcia.
Axel miał wtedy osiem lat i bardzo nie chciał tam zostawać.
Codziennie pisał listy do mamy.
TĘSKNIĘ ZA TOBĄ
KOCHAM CIĘ
KIEDY PRZYJEDZIESZ?
TAK BARDZO ZA TOBĄ TĘSKNIĘ
KOCHAM
Marianne też się rozpłakała,
ale robiła to dla jego dobra.
Ona sama ciągle była w rozjazdach.
Na jakiś czas zatrzymała się
w mojej norze w Kentish Town.
Z tych czasów pochodzi to zdjęcie.
WOLNOŚĆ
Pokazała mi świat akcji protestacyjnych
i artystów, którzy sztuką chcieli zmienić świat.
MARSZ WIELKANOCNY
Stała się wówczas muzą Julie Felix, piosenkarki
i starej przyjaciółki jej i Leonarda.
To Marianne zachęciła Julie do pisania własnych piosenek.
Julie poznała Leonarda na Hydrze,
zanim oboje zaczęli zajmować się muzyką.
Jestem szczęśliwa i dumna, że mogę gościć
i przedstawić go angielskiej publiczności.
Przed państwem pisarz, poeta i bard.
To mój przyjaciel, chociaż mówi, że w tej piosence jest obcy.
Oto Leonard Cohen.
Leonard ciągle czegoś szukał.
Wszędzie czuł się obco.
Tak samo było z jego związkami.
Z Marianne był najdłużej.
Jego późniejsze relacje trwały krótko.
Pod koniec tej piosenki w jego oczach pojawiły się łzy.
Był bardzo uczuciowy.
Już wtedy do ich związku wkradły się problemy.
Spędzałam dużo czasu z Marianne,
była mi bliska.
Razem wybrałyśmy się na parę wycieczek.
Jako doświadczona muza zapytała, dlaczego nie piszę.
Moją pierwszą piosenką była „Windy Morning”.
Powstała dzięki pomocy Marianne.
Była niezwykłą muzą.
Bez dwóch zdań.
Myślę, że Leonard to doceniał.
Sam to przyznawał, kiedy...
o niej opowiadał.
Potrafiła zachęcać.
Tak. I była taka troskliwa.
Myślę, że tu chodzi o... tę kobiecą siłę.
Umiejętność troszczenia się o kogoś, kochania, zachęcania.
Tego potrzebuje świat.
Dlatego cieszę się, że wreszcie nastają czasy kobiet.
Świadczy o tym np. ruch Time's Up.
Leonard był wspaniałym...
Był feministą.
Kiedyś rozmawialiśmy o czymś i nagle powiedział:
„Nie mogę się doczekać, aż kobiety zaczną rządzić”.
Miło było to od niego usłyszeć.
Na metaforykę Leonarda wpłynęli poeci.
Shakespeare, Keats, Marlowe...
Uznałem, że niektóre gitarowe melodie...
PRODUCENT ALBUMU SONGS OF LEONARD COHEN
...można by wzbogacić.
Nie chciałem tego zrobić dodatkowym instrumentem,
ale kobiecym głosem.
To miało sens, skoro jego teksty były głównie o związkach z kobietami.
Czuło się obecność kobiet w tych piosenkach,
chociaż śpiewał je mężczyzna.
Moja ówczesna dziewczyna miała piękny sopranowy głos.
Zacząłem trochę żartem:
„Zaśpiewaj to w piosence Leonarda. Co o tym sądzisz?”.
Wyszło świetnie.
Spróbujesz zaśpiewać?
Żaden ze mnie piosenkarz. Śpiewała...
Dodawała jeszcze wysokie „anne”.
Powtarzała to, co śpiewał on, ale wyżej i mocniej.
Z charakterem.
W tej piosence zawarł prawdziwe aspekty naszego życia.
Na przykład tekst:
„Delikatna pajęcza sieć przywiązująca mnie do kamienia”
przypomina mi to, co kiedyś mi powiedział.
To było podczas przyjęcia z okazji wydania płyty.
Leonard był w samym centrum uwagi.
Wyszedł na piętro apartamentu,
na taras na dachu.
Poczuł, że musi stamtąd na chwilę uciec.
Powiedział mi poważnie:
„Gdyby to była część gry, nie wiem, jak długo bym wytrzymał”.
Gdy poznałem Leonarda Cohena...
GITARZYSTA
...otworzył mi drzwi goły jak święty turecki.
Pochodziłem z innego środowiska,
dla mnie to było bardzo dziwne.
Potem spędziłem wiele czasu z Leonardem,
pracowaliśmy razem wiele lat.
Kiedy wracam pamięcią do tego spotkania,
myślę, że gdybym wtedy miał taką perspektywę jak teraz,
wcale nie uznałbym tego za dziwne.
Leonard zawsze był świadomy swojego ciała.
Często mawiał:
„Kiedy jesteśmy w trasie i odpoczywasz w hotelu,
zrzuć z siebie ubranie.
Będziesz widział swoje odbicie w wielu lustrach
i za każdym razem
zauważysz w sobie jakąś wadę,
pomyślisz, że musisz więcej ćwiczyć”.
Leonard dużo pływał.
Jeśli w hotelu, w którym się zatrzymaliśmy,
był basen, to od razu do niego wskakiwał.
Wstawał bardzo wcześnie, żeby nie natknąć się na nikogo.
Już o piątej nad ranem potrafił trzaskać swoje okrążenia.
Jeśli to nie było zabronione, pływał nago.
Nie wiem dlaczego. Taki już był.
Napisałeś z nim piosenkę?
RON CORNELIUS W TRASIE
Tak. Razem napisaliśmy „Chelsea Hotel”.
Wsiedliśmy do samolotu na LaGuardii
i kolejne kilka godzin pracowaliśmy nad tym utworem.
Nie miałem pojęcia, do kogo zwracał się w tej piosence.
Dopiero później okazało się, że adresatką była Janis Joplin.
To leciało tak:
„Dobrze pamiętam ciebie i Chelsea Hotel.
Twoje odważne i słodkie słowa,
gdy kochałaś mnie w pomiętej pościeli,
a limuzyny czekały pod oknem”.
To ostateczna wersja.
Nikt nie wie, że druga zwrotka brzmiała tak:
„Dobrze pamiętam ciebie i Chelsea Hotel.
Zimą sześćdziesiątego siódmego.
Wszyscy moi przyjaciele odkrywali uroki bycia homo,
a ja wyrównywałem rachunki”.
Przeprowadziłam się do Nowego Jorku, żeby być z Leonardem.
On miał dwa domy – nasze mieszkanie i Chelsea Hotel.
Zabrał mnie kiedyś na koncert fantastycznej Janis Joplin.
Nie dołączyłam do nich po koncercie.
Leonard zawsze chronił to swoje drugie życie
i byłam mu za to wdzięczna.
Tak naprawdę to nie miałam tam nic do roboty.
Cokolwiek on robił wtedy, kiedy był w Nowym Jorku,
a ja zostałam sama na Hydrze...
Nigdy mi o tym nie opowiadał.
To był dla mnie trudny okres.
W tamtym czasie Leonard zaczął romansować z Janis Joplin.
Marianne mieszkała osobno na Manhattanie z małym Axelem.
To musiało być... bardzo dziwne.
Ale dalej była jego muzą.
Co ciekawe, Marianne czytała mi telegramy, które cały czas
dostawała od Leonarda.
Telegramy adresowane do...
„Marianne Cohen”.
Jakby byli małżeństwem.
Wysyłał jej telegramy najpierw na Hydrę, do Londynu, w końcu do Nowego Jorku.
Na początku, kiedy byli parą.
Piękne jest to, że kiedy później nie byli już razem,
on i tak wysyłał jej pieniądze,
pytał się, jak się miewał mały Axel.
Wciąż przesyłał jej króciutkie
miłosne wiadomości, mimo tego, że się rozstali.
RON I LEONARD W TRASIE
Leonard przez wiele lat cierpiał na depresję.
Pewnego razu wymyślił, że fajnie by było
pojechać razem do Londynu, zagrać koncert w Royal Albert Hall.
Zaproponował, że skoro mieliśmy być tam kilka dni,
może jednego wieczoru zagralibyśmy w szpitalu psychiatrycznym.
Kompletnie rozwalił mnie ten pomysł.
Nie miałem najmniejszego zamiaru
zbliżać się do takiego miejsca.
Powiedział: „Proszę, tylko jeden raz.
Zagrajmy jeden raz
i jeśli nie będziesz chciał tego powtarzać,
to nie ma sprawy”.
W końcu zgodziłem się i zagraliśmy.
Powiem jedno, jeszcze koncert się nie skończył,
a ja już planowałem kolejne.
Potem jeszcze wiele razy graliśmy w szpitalach.
ZAKŁAD PSYCHIATRYCZNY
Chyba jego dziadek
zmarł w jednej z takich instytucji.
Występowaliśmy w szpitalach z wielu powodów.
MASHA, MATKA LEONARDA, LECZYŁA SIĘ NA DEPRESJĘ
Gdy gram dla ludzi w pewien sposób przegranych,
wydaje mi się, że ich sytuacja życiowa
koresponduje z tymi elementami życia, które natchnęły moją twórczość.
Wiem, że między nami narodzi się empatia.
Ja też czuję wtedy to samo.
Mówili mi, że wystąpię tu
przed trudną grupą młodych wariatów.
To piosenka o pewnej dziewczynie, z którą byłem.
Żyłem z nią jakieś osiem lat.
Miała na imię Marianne.
I...
Na początku mieszkałem z nią sześć miesięcy w roku,
a drugie sześć byłem gdzieś indziej.
Potem mieszkałem z nią cztery miesiące w roku,
a jeszcze później tylko dwa miesiące.
Po ośmiu latach mieszkałem z nią kilka tygodni w roku.
Wtedy uznałem, że to dobry czas na napisanie tego utworu.
Wciąż mieszkam z nią kilka dni w roku.
Nigdy tego nie zapomnę.
Nagle jeden gość wstał i zaczął krzyczeć:
„Przestańcie! Wyłączcie to! Przestańcie grać!”.
Byliśmy doświadczonymi muzykami, zagraliśmy już milion koncertów,
działy się różne rzeczy.
Ale ten facet nie przestawał i w końcu przerwaliśmy.
Leonard zwrócił się do niego: „Dobrze, teraz ty mów”.
On na to: „Przychodzicie tutaj
z waszymi błyszczącymi gitarami,
z ładnymi dziewczynami w chórkach, z tym wszystkim.
Ale ja chcę wiedzieć, co myślicie o mnie.
To chcę wiedzieć.
Jakie jest wasze zdanie o mnie?”.
Zapadła cisza jak makiem zasiał.
I Leonard minął nas,
zszedł po schodkach i wszedł w publiczność.
Podszedł do tego faceta i mocno go przytulił.
Prawie połamał mu żebra, tak mocno go uścisnął.
Marzyłam o tym, żeby zamknąć go w klatce
i połknąć do niej klucz.
Ciągle otaczali go jacyś ludzie.
Kochali go za to, że był zabawny i dobroduszny.
Tak już jest,
kiedy wybiera się sobie silnego, pięknego i mrocznego mężczyznę.
Wszystkie kobiety do niego wzdychały.
Bardzo mnie to raniło, zazdrość mnie wykańczała.
W pewnym momencie myślałam nawet o samobójstwie.
Chciałam umrzeć.
- Nie będziesz już śpiewał? - Słucham?
- Będziemy grać w Genewie. - Teraz nie?
- Teraz? Nie... - Dziś wieczorem.
- Chciałabyś posłuchać? - Tak.
Nie miałem takich planów.
Nie masz miejsca?
Tego też. Ty masz dla mnie miejsce?
Tak, dużo miejsca.
Okej.
Niełatwo podrywać dziewczynę przed kamerami.
Słucham?
W pewnym okresie życia obsesyjnie ubiegałem się
o zainteresowanie kobiet.
Przekroczyłem wszelkie granice zdrowego rozsądku.
Nie myślałem o niczym innym.
To doprowadziło mnie do chorych zachowań
i ciekawych doświadczeń.
Chyba najwięcej o sobie i o innych ludziach
dowiedziałem się właśnie w tym obsesyjnym okresie
zakrawającym o pornografię.
Ale wiadomo, że pornografia nie jest romantyczna.
Jego publiczność składała się w większość z kobiet.
Można było dojrzeć w tłumie jakieś pary,
ale głównie słuchały go kobiety.
Czytały jego poezję.
Potem przychodziły na koncerty
stały w tłumie, patrzyły na Leonarda i płakały.
Nie miał problemów z kobietami.
MENADŻER TRAS KONCERTOWYCH
Opowiem zabawną historię.
Siedziałem sobie w lobby hotelu Mayfair.
Z taksówki wysiadł Leonard
z bardzo ładną kobietą u boku.
Gdzieś razem zniknęli.
Kilka godzin później wrócili i pili drinki w barze w lobby.
Był tam bar.
W końcu ona wyszła,
a on zaraz do kogoś zadzwonił.
Pół godziny później wrócił z inną kobietą.
I zaraz razem zniknęli.
I to było jedno popołudnie.
Dzień dobry, jak się masz?
Zawsze musiał mieć przy sobie kobietę.
Podróżował po całym świecie,
poznawał mieszkanki Paryża, Londynu. Wszędzie kogoś miał.
Po prostu podchodził i zaczynał rozmowę.
Nie miał z tym żadnych problemów.
W sumie to wszyscy sobie dobrze radzili w tych sprawach. Nawet ja.
Jeszcze jak.
AIX-EN-PROVENCE, FRANCJA ROK 1970
Miałem nieposkromniony apetyt na kobiety,
na erotyczny wyraz przyjaźni z nimi.
Miałem szczęście, bo akurat były lata 60.
i taka możliwość była bardzo realna.
Przez króciutki okres w historii społeczeństwa
nastał czas niezwykłej kooperacji kobiet i mężczyzn
właśnie w tej sferze życia.
Dlatego uważam, że poszczęściło mi się,
bo mój apetyt przypadł akurat na ten moment,
na ten wspaniały religijny, społeczny fenomen,
sam nie wiem, jak to nazwać.
Dzięki niemu kobiety i mężczyźni, a tak naprawdę dziewczyny i chłopcy,
zbliżyli się ze sobą we wspólnocie zaspokajającej ich pragnienia.
Miałam przeczucie, że „Bird on a Wire”
była o mnie, bo pamiętam to wydarzenie.
Wracam myślami do naszych początków.
To było, gdy prąd dotarł na Hydrę.
Podałam mu gitarę, wyjrzeliśmy razem przez okno
i zauważyliśmy ptaki siadające na kablach.
Leonard nie był w stanie tworzyć, pisać ani śpiewać
przez całe tygodnie.
Zapadł w głęboką depresję.
Właśnie w tym czasie
stanęłam przed niezwykle trudną życiową decyzją.
Ale musiałam posłuchać swojej intuicji
i zadecydować, że nie będę miała dzieci z Leonardem.
Marianne odwiedziła mnie w Cardiff.
Studiowałem tam i mieszkałem nieopodal portu.
Bałem się, że będzie jej się u mnie nudzić,
ale ona miała wrodzoną ciekawość do wszystkiego.
Była otwarta i wolna od uprzedzeń. To według niej największe zalety.
Zaprzyjaźniła się z dzieciakami,
które cały dzień za nią chodziły.
Zachęcała mnie, bym nakręcił film o likwidacji slumsów,
która groziła naszej dzielnicy.
Wróżyła z monet I Ching i lubiła palić trawkę.
Często wspominała Leonarda.
Opowiadała, gdzie jadał kanapki na Piccadilly,
mówiła o jego duchowych poszukiwaniach,
zainteresowaniu scjentologią i psychoterapią.
Sama szukała swojej duchowej drogi
i traktowała Leonarda jak nauczyciela.
Kiedyś poprosiła, żebym zawiózł ją do Bath.
Powiedziała, że jest w ciąży z Leonardem.
Zaszła w ciążę z Leonardem.
Wiedziała, że on nie chciał dzieci,
więc miała aborcję.
Jeśli ktokolwiek powinien urodzić dziecko Leonarda,
to tylko ona.
Ale nie zrobiła tego. Dla jego dobra.
Ona chciała tego, co ja.
Chciała...
po prostu z nim być.
Tylko że z Leonardem nie dało się być.
W tym sensie.
Można powiedzieć: „Wolałabym spędzić jeden dzień i jedną noc z Leonardem
niż całe życie z kimś innym”.
Niby łatwo coś takiego powiedzieć.
Podobnie miałam z Irvingiem.
Byliśmy małżeństwem przez 20 lat.
Raz było lepiej, raz gorzej, a raz wspaniale.
Ale głównie to była udręka.
- Udręka? - Cóż...
To były czasy otwartych związków,
cokolwiek to znaczyło.
Tak naprawdę taka relacja nie mogła być udana.
Jedna strona zawsze była nieszczęśliwa i zazdrosna.
Najbardziej poszkodowane były dzieci z tamtych związków.
MAŁY AXEL NA HYDRZE
My mieliśmy w głowie tylko narkotyki i seks. Chcieliśmy być wolni.
A dzieci nam towarzyszyły,
chociaż wcale tego nie chciały.
Wielu z nas szybko dorosło na wyspie.
GŁOS JEFFREYA BROWNA
Tam wszyscy brali LSD.
Dodawali to nawet do picia.
Słyszałem o takich przypadkach, że ludzie jeździli na osłach,
które nagle wpadały w narkotyczny zjazd
i kończyło się wypadkami.
Dawano LSD osłom?
Tak, ludziom też.
Ktoś dodał mi kwasu do picia, kiedy miałem 13 lat.
Zupełnie nie pamiętam, co się wtedy ze mną działo.
MAŁY AXEL W WIEKU 16 LAT
Niestety było wiele ofiar tej sytuacji.
Marianne i inne kobiety
nie były tak opiekuńczymi matkami,
jakimi powinny być.
Axel na tym ucierpiał.
Marianne ciągle zmieniała kochanków,
nie była wtedy przy Axelu.
Z kim on miał wtedy być?
Nie z Leonardem, w końcu nie był jego synem.
Zaczął nosić długie marokańskie szaty
i przez lata w ogóle się nie odzywał.
Później trafił do zakładu psychiatrycznego.
Zawsze było mi go żal, bo w szpitalach psychiatrycznych
spędził większość dorosłego życia.
Byli tacy, którzy dobrze znosili życie na Hydrze.
Ale nie było ich wielu.
Poznałem takich artystów, którzy uświadomili sobie,
że sama kreatywność nie wystarczy.
Nie mogli żyć tylko nią.
Zdarzało się też, że alkohol, seks i piękno krajobrazu
tworzyły zbyt silną mieszankę.
Za to Leonard kwitł na wyspie,
to otoczenie było dla niego idealne,
pomagało mu w pracy.
To był wielki sukces i szczęście,
że wyspa w żaden sposób go nie zniszczyła.
Wielu ludziom się to nie udało,
wrócili złamani, nieodwracalnie uszkodzeni.
Wyspa najsurowiej potraktowała małżeństwa.
Niewiele związków przetrwało Hydrę. Moim rodzicom się udało.
PISARZ OPUSZCZA GRECKĄ WYSPĘ
Marianne opowiedziała mi tragiczną historię Johnstonów,
rodziny, która w 1960 roku przyjęła do siebie Leonarda.
Po dziewięciu latach opuścili wyspę.
Wszyscy w tej rodzinie mieli wielki talent, świetnie się zapowiadali.
Po powrocie z wyspy po prostu się rozsypali.
Cudownie być z powrotem w kraju. Dziś są moje urodziny.
To zdjęcie naszej rodziny
zrobione na wyspie dokładnie rok temu.
Ciągle rozmawiają ze sobą po grecku.
To dla nich naturalne.
Dziesięć lat chodzili do greckiej szkoły.
Gdy wrócili, byli spłukani.
Kilka lat później ona się zabiła.
Potem on zmarł, prawdopodobnie na gruźlicę
zaostrzoną przez papierosy i alkohol.
A dzieci, które wydawały się tak radosne i piękne...
Były takie szczęśliwe na wyspie.
Wszystkie zmarły – przez alkoholizm, samobójstwo, narkotyki.
Tylko jedno z nich jeszcze żyje.
Bardzo wiele dzieci z rodzin mieszkających na Hydrze...
GŁOS GEORGE'A SLATERA
...miało ogromny problem z powrotem do prawdziwego świata.
To normalne, że w takiej sytuacji pojawia się depresja.
Ja sam to przeżyłem.
Nie ma dnia, w którym bym nie marzył, żeby być z powrotem na wyspie.
Dosłownie.
Nigdy nie chciałem mieszkać nigdzie indziej.
To magia tego miejsca.
To miejsce tak już ma.
Przenika człowieka aż do kości.
Nie wiem, jak to inaczej opisać. To po prostu to miejsce.
Stawiasz pierwszy krok, schodząc z łodzi, i czujesz, że jesteś w domu.
FESTIWAL NA WYSPIE WIGHT ROK 1970
To była bardzo dziwna noc.
GŁOS RONA CORNELIUSA
Tłum 660 000 ludzi.
Niepokojąca noc.
Podpalili nawet scenę.
Trzeba było ugasić pożar, zanim weszliśmy.
Pomyślałem, że lepiej stamtąd spadać.
Coś się mogło stać.
Ale Leonard już się wczuł w atmosferę.
Już to mówiłem: albo się czuło ten nastrój, albo nie.
Leonard czuł.
Brałem wtedy mandrax, lek z metakwalonem.
Przezywali mnie Kapitan Mandrax.
To było coś jak quaalude.
Byłem po tym nadmiernie zrelaksowany.
Mam nadzieję, że Marianne tu jest.
Mam nadzieję. Może tu jest.
Mam nadzieję, że jest.
Marianne...
Jak długo da się kochać kogoś i ignorować wszystkie problemy?
Byłam świadoma naszej sytuacji.
Nie mogliśmy się dogadać.
To zmierzało donikąd.
Ja nie rozumiałam jego, a on mnie.
Leonard kompletnie oddał się pisaniu i muzyce.
Ale ciągle próbowaliśmy.
Oboje nie byliśmy w stanie z siebie zrezygnować.
Marianne była jedyną kobietą,
która nie wydawała się być onieśmielona przez Leonarda.
Miała osobowość, swoje zdanie.
Czasem dołączała do nas na tydzień,
może dziesięć dni, a potem znikała.
Podczas trasy inne panie dotrzymywały towarzystwa Leonardowi,
ale kiedy pojawiała się Marianne, nikt inny się nie liczył.
Ona była zupełnie inna
niż wszystkie kobiety, z którymi go widziałem.
Więź, jaka powstawała między Leonardem a publicznością,
była absolutnie niespotykana.
Pewnego wieczoru zaprosił tyle osób na scenę,
że skończyło się to jakimś wielkim miłosnym uniesieniem.
To była orgia, jakby kochali się na scenie bez rozbierania się.
Gdybyśmy zostali tam nieco dłużej,
kto wie, do czego by doszło?
To brzmi niewiarygodnie, ale w po koncercie w Amsterdamie
zaprosił całą publiczność do naszego hotelu.
I oni wszyscy przyszli!
W trasie braliśmy sporo LSD.
Leonard miał jednego kumpla w Londynie,
który częstował go „pustynnym pyłem”.
Wystarczyło wziąć tego tyle,
ile przyczepiło się do końcówki igły.
Jak tylko odrobinka dotknęła języka,
kompletnie się odlatywało.
Na jakieś 14 godzin.
I nie było odwrotu.
Zdarzyło nam się jechać na pustynnym pyle 23 noce z rzędu.
Występowaliśmy wtedy w Royal Albert Hall i w Operze Wiedeńskiej,
w wielu poważnych miejscach.
Powiem szczerze,
dziś nie przeżyłbym ani jednej nocy takiego tripu.
Mam tu tekst.
Liczę na ciebie, kochanie.
Tak to się robi.
- Myślisz, że to jeszcze działa? - Nie wiem.
W każdym przypadku będę miał poważne kłopoty.
Jasne.
Leonard mawiał, że trzeba wpaść w trans.
My z niego nie wychodziliśmy.
Można by pomyśleć, że po nocy takiej zabawy
na następny dzień przyjdzie kac.
Nieprawda. Noc w noc byliśmy w transie.
Tylko jeden raz zdarzyło się coś takiego. Graliśmy w Jerozolimie.
Nie mógł złapać kontaktu z tłumem.
Jeśli nic się nie poprawi,
przerwiemy koncert i oddam wam pieniądze.
Czasami wznosimy się nad ziemię,
a czasami ziemia zbyt mocno nas trzyma.
Nie ma sensu się okłamywać.
Dzisiaj ziemia za mocno nas trzyma.
Staliśmy za sceną i zastanawialiśmy się,
co to będzie.
Marty Machat, jego menedżer, próbował z nim gadać.
Ale ja widziałem, że Leonard totalnie świruje.
Czyli?
Czyli był naćpany.
Jego oczy to były dwie czarne kule.
I...
W pewnym momencie podszedł do mnie i zapytał:
„Billy, skołujesz mi żyletkę?”.
„A co? Chcesz poderżnąć sobie gardło?”
Odpowiedział: „Myślę, że jak się ogolę, dam radę wyjść jeszcze raz”.
To już ostatni koncert.
Musisz to zrobić.
Wiem, co muszę. Muszę się ogolić.
Co za życie!
Coś wspaniałego.
Dlaczego mi o tym nie powiedziałeś?
I tak zrobił. Ogolił się, praktycznie na sucho.
Tylko z odrobiną wody.
Z czerwoną twarzą wyszedł z powrotem na scenę
i dokończył koncert.
Sam spróbuj, coś cudownego.
O tak.
Naprawdę super.
Wszyscy byliśmy spontaniczni i działaliśmy odruchowo.
Mieliśmy jeden cel – dzisiaj zagrać to
lepiej niż wczoraj.
A jutro zagrać jeszcze lepiej niż dzisiaj.
Tylko jeden raz zdarzyło mi się poczuć,
jakbym tracił kontrolę.
Chciałem zagrać piękny chwyt,
to był fis-moll
w piosence „Suzanne”.
Już miałem to zagrać,
ale niespodziewanie wylądowałem twarzą na scenie.
Leonard odwrócił się i spojrzał na mnie z miną:
„Musimy przyhamować trochę z rozluźniaczami”.
MARIANNE IHLEN MIEJSCE ZAMIESZKANIA - HYDRA
Utrzymywaliśmy z Marianne kontakt.
W latach 70. i 80. co jakiś czas pisaliśmy do siebie.
DROGI NICU...
Zaproponowała, byśmy wspólnie popracowali.
POPRACUJEMY RAZEM?
Omawialiśmy różne pomysły.
OBY KIEDYŚ...
Coraz bardziej martwiła się o Axela.
Wyjechał do Indii i przesadzał z narkotykami.
Jego ojciec go do tego zachęcał, co złościło Marianne.
Axel mieszkał w zakładzie psychiatrycznym w Oslo,
a Marianne spędzała z nim dużo czasu.
Wciąż podróżowała z Leonardem
i czasami wracali do ich domu na Hydrę.
Okazało się, że Leonard zamieszkał w Montrealu
z niejaką Suzanne.
Czytając trzy jego biografie, zawsze zadziwiał mnie...
GŁOS JUDY SCOTT
...ten podział. Trochę był z Marianne,
a zaraz zaczynał związek z Suzanne.
To pokrywało się w czasie,
wtedy utrzymywał dwie rodziny.
Mówił, że na Hydrze z Marianne i Axelem
czuł, że jest w domu,
ale gdy był w Montrealu z Suzanne i dzieckiem,
też czuł się jak w domu.
Był zagubiony.
Suzanne działała bardziej instynktownie.
Była od niego młodsza o 14 lat.
W końcu bardzo wiele czynników
przyczyniło się do tego, że tamto musiało się skończyć.
Potrzebował kogoś jak Suzanne. Ona była...
„Bezwzględna” to określenie,
które mi się nasuwa.
Zrobiła wszystko, co chciała,
by za wszelką cenę go do siebie przywiązać.
Była podstępna i zwinna jak pantera.
Oj tak...
Dobrze wiedziała, co i kiedy zrobić.
On wpadł w jej pajęczą sieć.
Pająki mają w sobie coś przerażająco fascynującego.
Niezwykle fascynującego.
Leonard zaplątał się w jej sieć,
bo go kompletnie zafascynowała.
Nie wiem, jak to się wszystko zaczęło.
Ale, jak by to powiedział Irving,
upewnił się, że na pewno robi źle.
Z Suzanne zdecydowanie zrobił źle.
Leonard nigdy nie dążył
do zwyczajnego ustatkowania się. Nie chciał mieć domu,
dzieci i tego, co się z tym wiązało.
Zawsze miał wrażenie, że to, czego pragnie,
jest nieuchwytne.
Problem w tym,
że on sam nie wiedział, czego chciał od życia.
Sądzę, że tego nie wiedział.
A to znaczy, że była w nim ciemność.
Żył w mroku.
Czasem znikał nawet na sześć tygodni.
Nie miałem pojęcia gdzie. Nikt nie wiedział, gdzie jest.
Wszystko robił w stanie głębokiej depresji.
Koncertowaliśmy po Europie, też w Niemczech.
GŁOS JOHNA LISSAUERA
Nigdy nie widziałem takiego tłumu blondynek jak tam.
Był jedynym poetą kobiet w różnych depresyjnych stanach.
Po koncertach podchodziły do niego, płacząc:
„Uratowałeś mnie!
Twój mrok wyciągnął mnie z ciemności”.
Dziękuję.
Miał swój charakterystyczny styl.
Czarny garnitur, zasępiony wyraz twarzy.
Ukrywał swoje poczucie humoru,
a był naprawdę zabawnym facetem.
Na scenie był z nim tylko mrok,
samotność
i desperacja.
Ci, którzy poświęciliby jedno pokolenie dla kolejnego.
Chciałem oprawić wszystkie jego piosenki...
PRODUCENT 9 ALBUMÓW LEONARDA,
W TYM NIEDOKOŃCZONEGO SONGS FOR REBECCA
Jak takie winietki.
Każda z nich reprezentowała stan umysłu.
Graliśmy na nietypowych instrumentach.
Przyciszony puzon nadawał tajemniczości,
delikatne struny, coś tam z tyłu migotało.
Powstawały z tego małe filmy.
Byliśmy gotowi zamknąć się na kilka tygodniu w studiu nagraniowym,
a on powiedział, że wyrusza na Hydrę,
ale dokończymy, jak wróci.
I nie odezwał się przez kolejne siedem lat.
Okazało się, że jego menadżer, Marty Machat...
MENADŻER LEONARDA
...prowadził też Phila Spectora.
Marty dogadał się z Warner Brothers.
Załatwił ogromne zaliczki dla Phila i Leonarda.
Niebywałe jak na tamte czasy.
Więc Marty zadzwonił do Leonarda
i powiedział mu, żeby olał umowę ze mną.
PRODUCENT MUZYCZNY
Chcemy, żebyś nagrał coś z Philem Spectorem.
To sławny gość, będzie z tego hit.
I tak powstał album Death of A Ladies' Man,
To nie było jego najlepsze dzieło.
To był dziwny okres w moim życiu.
Nie było ze mną dobrze, moja rodzina się rozpadała.
Mieszkałem w Los Angeles, gdzie czułem się obco.
Straciłem kontrolę nad rodziną,
pracą,
w ogóle nad życiem. To były bardzo ciężkie i ciemne dni.
Phil wszedł do studia. Wiedziałem, że był ekscentryczny,
ale nie wiedziałem, że był szaleńcem.
Atmosfera zrobiła się bardzo gorąca.
On miał nawet broń przy sobie.
Muzyka zeszła na dalszy plan.
Jego ludzie, ochroniarze i przyjaciele, chodzili uzbrojeni po zęby
i kompletnie pijani.
Pociski latały nam nad głowami.
Wkładali sobie rewolwery do hamburgerów.
Phil był absolutnie nieprzewidywalny.
Kiedyś przystawił mi pistolet do szyi
i powiedział: „Kocham cię, Leonard”.
Odpowiedziałem: „Mam taką nadzieję”.
Myślę, że wtedy najbardziej rozczarowałem sam siebie.
Nie miałem na tyle umiejętności, żeby to zaśpiewać.
Taki „Memories” to utwór petarda.
TO JEDYNA REGULARNIE WYKONYWANA PIOSENKA SPECTORA
Ma świetną melodię i wzruszający tekst.
Do tego bije od niej taki młodzieńczy zapał jak z liceum.
MARIANNE OPUSZCZA HYDRĘ
Pewnego dnia Suzanne z małym Adamem,
który był w wieku mojego syna, gdy zamieszkaliśmy na Hydrze,
stanęła u progu mojego domu...
i czekała, kiedy się wyprowadzę, żeby ona mogła się wprowadzić.
Pamiętam,
że gdy ją ujrzałam, poczułam się trochę wyższa
i silniejsza.
Trochę starsza i mądrzejsza.
Poczułam siłę, gdy zobaczyłam ją z dzieckiem.
Spokojnie spakowałam siebie i Axela i wyprowadziłam się.
Marianne wreszcie zdecydowała, że to koniec.
Wróciła do Oslo.
Jej mama długo namawiała ją,
żeby tam wróciła i wiodła normalne życie.
Żeby została sekretarką albo recepcjonistką i żyła zwyczajnie.
W końcu Marianne zdecydowała, że tak właśnie zrobi.
Wróciła do Oslo, znalazła pracę jako sekretarka
i poślubiła Norwega.
Została przybraną matką jego dzieci.
Jej życie stało się bardzo zwyczajne.
Co jakiś czas podróżowała na Hydrę odwiedzić przyjaciół.
Niespodziewanie,
po naszej Rebecce, Leonard długo się do mnie nie odzywał.
Zastanawiałem się, czy zrobiłem coś nie tak.
I nagle zadzwonił: „Jak się masz, stary?”.
Był 1984 rok. Zapytał, czy chcę coś nagrać.
Odpowiedziałem, że długo czekałem na ten telefon.
Weszliśmy do studia.
Nagraliśmy „Hallelujah” dosyć wcześnie.
Zagrał mi to i wymiękłem.
Kupił mały syntezator Casio
na rogu Siódmej i 49.
Na tym się grało jednym palcem. Zakochał się w nim.
Chciał użyć go do nagrania.
I tak zrobiliśmy.
Okazało się, że wyszło fantastycznie.
To było coś.
Leonard nie przestawał się uśmiechać.
Marty, który zazwyczaj olewał wszystko związane ze mną,
powiedział: „To jest to”.
Pojechaliśmy do Columbii.
Walter Yetnikoff właśnie zaczął tam pracę.
To była jego pierwsza duża rzecz.
Odsłuchał i powiedział: „Nie podoba mi się”.
Powiedział coś takiego:
„Wiem że jesteś wielki, ale nie wiem, czy jesteś dobry”.
Coś w tym stylu.
Stwierdził, że tego nie wyda.
A Marty wtedy do mnie:
„John, wiedziałem, że zrujnujesz karierę Leonarda.
Nagranie jest do bani,
największe rozczarowanie naszego życia.
Jak mogłeś mu to zrobić?”.
A wcześniej mu się podobało.
Zapytałem: „O co ci chodzi?”.
„Nie podoba im się, nie wypuszczą tego”.
I dramatycznie wyrzucił mój kontrakt do śmieci.
Niepodpisany. Dodał:
„I zapomnij o współpracy z Columbią”.
Bo miałem tam jeszcze innych artystów.
To był mój koniec.
Rano myśleliśmy,
że mamy najwybitniejszy utwór Leonarda,
a po południu mnie wylali.
Mój świat runął.
CENTRUM ZEN
Wtedy wydarzyła się historia z górą Baldy.
To był przełomowy okres.
LEONARD ODWIEDZAŁ KLASZTOR BUDDYJSKI OD 1973 ROKU
Nie miałem z nim kontaktu, odszedłem z branży
przez to pamiętne wydarzenie.
„HALLELUJAH” TO JEDEN Z NAJBARDZIEJ
ZNANYCH UTWORÓW LEONARDA
DOCZEKAŁ SIĘ 300 COVERÓW W WYKONANIU INNYCH ARTYSTÓW
Ta piosenka była monumentalnie ważna. To był hymn nad hymnami.
JOHN NIGDY NIE PODPISAŁ KONTRAKTU,
WIĘC NIE MA PRAW DO TANTIEM
Ale do dziś nie dostałem za nią wynagrodzenia.
Jej droga do odnalezienia siebie, własnej tożsamości
była bardzo długa.
Prowadziła przez Hydrę i wiele innych miejsc.
Pierwszy mąż był pisarzem,
kolejny był pisarzem i muzykiem.
Ona zawsze widziała samą siebie tylko u ich boku,
jakby w porównaniu do nich.
Musiała wrócić na Hydrę, by wreszcie poznać siebie.
Była dobrym człowiekiem.
Bardzo ciepłym i życzliwym.
Potrafiła naprawdę wysłuchać drugiej osoby,
a to rzadka umiejętność.
Większość rozmówców
tylko czeka, aż będzie mogła coś powiedzieć.
Ona była ciekawa drugiego człowieka,
słuchała i skupiała się na nim.
To była naprawdę wspaniała osoba.
Czterdzieści lat nie wracałem na Hydrę.
To już nie było miejsce, w którym mógłbym spędzić tysiąc lat,
tylko plac zabaw dla bogaczy.
Stare dobre czasy pamięta jedynie Don Lowe,
mieszkający w tym domu. Nie ma tu prądu ani bieżącej wody.
Don używa świec i studni.
Marianne przedstawiła nas sobie w 1968 roku.
Od tego czasu samodzielnie wydał ponad 30 książek.
- Tu jesteś. - Lepiej wyjdę.
PISARZ
Don mieszka na Hydrze od 60 lat.
Ostatni raz ruszył się stąd 25 lat temu.
Zrobiłem to dla ludzi,
którzy nie mają się gdzie podziać.
- Pięknie. - Jest miło. Sam to wykopałem.
To rysunek twojego dziecka?
- Ja to narysowałem. - Tak? Jest piękny.
Tak wyobrażam sobie raj.
Można tu gotować, ale też pisać,
jeśli ma się taką ochotę.
Jest ładny widok.
Na morze i sąsiadów.
W tamtym domu zatrzymywała się Marianne.
W tamtym domu?
Widać go przez okno.
Pod koniec była bardzo miła.
Uspokoiła się.
Po rozstaniu z Leonardem nie było jej łatwo.
Jego temat wracał za każdym razem, kiedy dawał koncert.
Jak to?
Zawsze zapraszał ją na koncerty,
a w Norwegii chcieli robić z nią wywiady.
W końcu wyszła za wspaniałego człowieka.
Rozwiedli się, ale wrócili do siebie.
Jan był dobrym facetem, Norwegiem.
Pod koniec zaprzyjaźniliśmy się z Marianne.
Gdy byliśmy młodsi, różnie to bywało.
Ale potem bardzo się zbliżyliśmy.
LATA 1994-1999 TO NAJDŁUŻSZY POBYT LEONARDA W KLASZTORZE
Przeżyłem wiele wspaniałych chwil,
podróżując i grając z muzykami.
Ale prawdę mówiąc, nigdy nie potrafiłem
tak naprawdę cieszyć się z mojej sławy i sukcesu.
Nie udało mi się ich docenić ani spożytkować.
Piękne.
Z łatwością odnalazł się
w tamtej rzeczywistości, bo zawsze był zdyscyplinowany.
Przez lata był sługą w klasztorze.
Wstawał o trzeciej nad ranem.
Opowiadał mi o swoich codziennych obowiązkach.
Ja raczej bym tam nie wytrzymał.
- A mała? - Tak.
Masz czarną torbę?
Gdzie zapodziałem brązową?
Tu jest, Roshi.
Moja torba.
- Twoja torba? - Tak.
- Zostawiłeś w samochodzie? - Tak.
Dobra.
Chcesz coś zjeść?
Masz ochotę coś zjeść?
- Jeszcze nie. - Dobrze.
Roshi był jego przewodnikiem duchowym.
Buddyjskim mnichem.
Pomógł mu odnaleźć równowagę.
Obserwował go jak mama albo tata.
To normalne w przypadku ludzi, którzy są niepewni.
Roshi był jego podporą.
Pomógł mu złapać równowagę, skoncentrować się.
Chcę nauczyć się czegoś więcej o miłości.
Miłość to coś, co...
daje siłę kobietom i mężczyznom.
I ta siła zostaje wcielona do czyjegoś serca.
Pozwala wcielić w siebie mężczyznę i kobietę,
piekło oraz niebo.
Pogodzić i zachować to w sercu.
Wtedy zawierasz w sobie mężczyznę i kobietę.
Gdy zawierasz w sobie twoją kobietę,
a ona zawiera w sobie ciebie, to jest miłość.
Gdy dostrzegasz równość tej wymiany.
Bo jeśli ona jest mniejsza od ciebie, nie wypełni cię kompletnie.
Jeśli uważasz się za ważniejszą stronę, to też się nie uda.
Musi być zrozumienie
i absolutna równość sił.
Oczywiście to różnego rodzaju siły, inny rodzaj magii,
dynamiki, energii i jej przepływu.
To takie różnice jak noc i dzień.
Bo to jest noc i dzień.
Księżyc i słońce.
Ląd i morze.
Plus i minus, niebo i ziemia.
Wszystkie antagonizmy.
Ale to wszystko jest równe.
Sam tego doświadczyłem.
Nie musicie zmienić świata.
Nie musi dojść do rewolucji.
PO SZEŚCIU LATACH LEONARD OPUŚCIŁ KLASZTOR
Pewnie wszyscy już wiedzą, co się stało po tym,
jak wrócił z tego długiego pobytu w górach.
Został bez pieniędzy.
Bo osoba, której bezgranicznie zaufał,
za którą prawdopodobnie oddałby życie...
Sam mi to powiedział.
On spędzał wakacje z nią i jej dziećmi...
MENEDŻERKA LEONARDA ZDEFRAUDOWAŁA PIĘĆ MILIONÓW
...a ona kompletnie go wyrolowała.
Okazało się...
„ZDRUZGOTANY”
...że to, co uważał za prawdziwą przyjaźń,
było kłamstwem i fatalnie się skończyło.
Wygląda na to, że tych pieniędzy już nie ma.
Menedżerka, która była moją bliską przyjaciółką...
W dalszym ciągu jest mi droga. Ale...
Według wyroku powinna oddać kilka milionów dolarów.
Ale...
raczej nie ma pieniędzy ani możliwości uzbierania takiej kwoty.
Pewnie powinienem być bardziej strapiony.
Ale nie jestem. Cóż zrobić?
LONDYN, ROK 2009
I nagle wraca na scenę.
Ma ponad 70 lat
i został bez pieniędzy.
Powiedział: „Jedyne, co mogę, to wrócić do koncertowania
i zarobić trochę pieniędzy”.
Nie był pewien, czy da radę.
Minęło dużo czasu, od kiedy ostatnio stanąłem na londyńskiej scenie.
To było jakieś 14, 15 lat temu.
Miałem tylko 60 lat. Byłem dzieciakiem z szalonymi marzeniami.
Bilety schodziły jak ciepłe bułeczki.
Wcześniej jeździliśmy busem
z ekipą dwóch dźwiękowców i trzech techników.
Teraz miał 59 osób i latał prywatnym samolotem.
Zarabiał 15 milionów dolarów rocznie.
Był w dziesiątce najlepiej opłacanych muzyków na świecie.
Niedawno był spłukany, a teraz osiągnął status gwiazdy.
MARIANNE DOSTAŁA OD LEONARDA BILETY NA JEGO KONCERT W OSLO.
ZAPEWNIŁ JEJ MIEJSCE W PIERWSZYM RZĘDZIE.
To była historia miłosna w 50 rozdziałach,
choć nie byli razem.
Jakaś część jej serca była na zawsze poślubiona Leonardowi.
W tym tkwi piękno historii Marianne i Leonarda.
Zachowali dla siebie miejsce w sercu
aż do samego końca.
I to wcale nie był smutny koniec, tylko cudowny.
Piękny koniec ich historii.
Pewnego wieczoru dostałem SMS-a:
„Jestem w szpitalu, niedługo umrę.
Proszę, opiekuj się Axelem i moim mężem Janem”.
Poprosiła, żebym zawiadomił Leonarda.
Zapytała jeszcze: „Czy mógłbyś przynieść kamerę?
Czuję, że muszę jeszcze coś powiedzieć”.
Następnego ranka
dostaliśmy piękną wiadomość od Leonarda:
„Najdroższa Marianne,
jestem tuż za tobą.
Tak blisko, że mógłbym dotknąć twojej dłoni.
Moje stare ciało już się poddało i twoje też w końcu musi.
Wciąż pamiętam twoją miłość i piękno,
ale sama dobrze o tym wiesz.
Szerokiej drogi, moja przyjaciółko.
Do zobaczenia.
Z miłością i wdzięcznością, twój Leonard”.
To było bardzo piękne.
Bardzo piękne.
Szkoda, że on nie ma tyle szczęścia co ja i Sue nie masuje mu stóp.
Najpiękniejsze było to, że ten stary, schorowany człowiek
wyciągnął rękę do swojej starej, schorowanej kochanki sprzed lat.
I napisał jej to,
co ona zawsze chciała od niego usłyszeć.
I...
Myślę, że...
dla Marianne to było zamknięcie koła,
które zaczęło się od wyjazdu z Oslo,
od wyruszenia z Axelem w poszukiwaniu przygód.
Potem poznała Leonarda i straciła go.
Poznała Jana.
Po drodze miała problemy z synem.
Gdy dostała ostatni list miłosny od Leonarda,
myślę, że poczuła, że to zamknięcie historii.
Więc...
taką moc mają słowa miłości.
MARIANNE I LEONARD ZMARLI W ODSTĘPIE TRZECH MIESIĘCY
Grecja to najlepsze miejsce Do patrzenia na księżyc
Czytania przy świetle księżyca
Siedząc na tarasie
Wspominania twarzy W które spoglądało się w młodości
W łaskawym świetle
Lamp i świec
Małych ogników Unoszonych przez korki z oliwy
Nie zapomniałem tego Co kiedyś kochałem
Oni żyją we mnie
Marianne i jej chłopiec
Dni pełne dobroci
Wspomnienia o nich Przeglądają się w moich łzach
Modlę się By nosili mnie w swoich sercach
W cennych chwilach Które odrzuciłem
W zamian za naukę świata
Napisy: BTI Studios Tłumaczenie: Natalia Łobodzińska